Huş Ağacı (Betula) Özellikleri

Huş Ağacı (Betula) Özellikleri

 class=

Huş ağacı (Betula pendula) Huşağacıgiller (Betulaceae) ailesinin bir üyesi olup Türkiye’de huş, akhuş, salkım huşu, düzük, salkım kuğu isimleriyle bilinirken İngiltere’de birch,  Almanya’da birken, Fransa’da bouleau olarak isimlendirilir.

Yaklaşık 30 metreye kadar uzayabilen, çok yıllık, kışın yapraklarını döken ağaç formunda bitkilerdir. Huşağacıgillerin yaklaşık 40 – 50 kadar farklı türü vardır. Dünya üzerinde Avrasya’nın Sibirya ve Batı Rusya bölgelerinde, Orta ve Batı Avrupa’da, Kutup Bölgelerinde, Kuzey Amerika’da ve ülkemizde doğal olarak yetişir.

Botanik ve bitki coğrafyası bakımından tipik özelliklere sahip huş ağacını çeşitli yönleriyle ele alabiliriz.

Huş Ağacı Botanik Özellikleri

Huş ağacı, bitki artıklarının bol bulunduğu nemli, kumlu, asitli yerlerde iyi gelişim göstermekle birlikte soğuk iklime de dayanıklıdır. Kök sistemi nedeni ile eğimli yerlerde toprakları yerinde tutar ve kaymayı önler. Bol kök sürgünü verir. Tohumla çoğalan huşun çocuktan sürgün vermesi azdır.

Huş Ağacı Rengi

Gövde kabuğu, sarı, kızıl, kahverengi ve beyaz renk üzerinde yatay dizili benekler bulunan düzgün düzeyli ve reçineli bir yapıya sahiptir. Genç ağaçların kabukları yatay bantlar olarak soyulabilir.

Yaşlı ağaçların derin oluklu kabukları düzensiz parçalar biçiminde kırılır. Piramidal bir taç oluşturan kısa ve ince dallar, ağaç yaşlandıkça yatay ve sarkık bir görünüm alır. Küçük meyveler oluşturan, sarı – yeşil renkli dallar Nisan ve Mayıs aylarında yüzünü göstermektedir.

Yaprakları 3–7 cm çaplı, almaşık dizilişli, yumurtamsı ila mızraksı, tabanı dar, kenarları dişli parlak yeşil renkli haldedir. Huş ağacı çiçeği erkek ve dişi olarak ikiye ayrılır. Erkek çiçekler silindirik, sarkık, kısa saplı iken dişi çiçekler ise önce dik döllendikten sonra sarkık, açık yeşil sarımsı, olgunlaştığında da ise kahverengi renktedirler. Beyaz renkli gövde kabuğu en karakteristik özelliklerindendir. Geniş yapraklı orman ağacı olan huş, ışık seven bir bitkidir. Bazı türlerde yapraklar eterli koku yayar. Silisli toprakları seven huşun yaprak döküntüsü azdır.

GÖZAT  Woodcraft Nedir?

Bazı huş türlerinde iklim ve toprak yapısına göre çiçekler, yapraklardan önce açarlar.

Erkek çiçekler uzun ve sarkık başaklar, yani tırtıl biçiminde; dişi çiçekler ise daha kısa ve kozalağı andıran dik kümeler hâlindedir. Dişi çiçekler olgunlaştıklarında kanatlı ve tohumlu fındıksı meyvelere dönüşürler.

Huş Ağacı Coğrafi Dağılışı

Hastalık ve böcek salgınlarından kolay kolay etkilenmeyen huş ağacı Kuzey Yarımkürenin birçok yerinde baltalık ve korulu baltalık ormanlarda yetişir. Kuzeye, Kutba doğru çıktıkça bodurlaşmaya başlayan huş ağacı 72. dereceden sonra artık görülmez hale gelir. İskandinav ülkelerinde en çok bulunan geniş yapraklı orman ağacı huştur. Kanada’da yaygın olarak ormanlarda yer tutar. Ülkemiz ormanları içerisinde yaklaşık 263 hektar huş ormanı bulunduğu hesaplanmıştır.

Orta Asya’da Türkler ağacı kutsal sayarak huşa” kayın” adını vermişler, kötü ruhları kovmakta kullanmışlardır. Kafkasya’nın Türkçe konuşulan bölgelerinde (Dağıstan, Azerbaycan vd. yerler)” Toz ağacı” denilmektedir. İskandinav mitolojisinde zamanda Thor’un da kutsal ağacıdır.

Türkiye’de dört çeşit huşun yetiştiği saptanmıştır;

  • Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu’da: Siğilli huş (Betula verrucosa),
    • Betula pendula da bazı bölgelerde siğilli huş olarak adlandırılır.
  • Doğu Anadolu’da:
    • Tüylü huş (Betula pubescens, B. Litwnowinii),
      • Betula pubescens, Betulla Litwnowinii tüylü huş olarak adlandırılır.
    • Sarkık Dallı Huş (Betula pendula youngii)
      • Betula pendula youngii – Sarkık Dallı Huş olarak adlandırılır.
  • Çoruh Vadisinde: Kızılağaç yapraklı huş (Betula medwedievi),
  • Rize Bölgesi’nde: Rize huşu (Betula browicziana)
    • Betula browicziana, Rize huşu olarak adlandırılır.

Huş Ağacının Değerlendirilmesi

Huş, ya saf ormanlar oluşturur ya da karışık ormanlarda ağırlıklı bir yer tutar. Huşun kuru yaprakları önemli bir hayvan besinidir; koyun ve keçiler tarafından tüketilir. Rombik ve kalp şeklinde olan siğilli huşun yapraklarında eterik yağ olduğu belirlenmiştir. Özellikle İskandinav ülkelerinde ormancılar arasında huş ağacı kuksa kullanımı yaygındır.

GÖZAT  Doğanın Şifası Thymus (Kekik)

Huş Ağacı Özellikleri

Huş Ağacı Tıbbi Kullanımı

  • Halk tıbbında yaprakların önemi vardır. Mayıs ayında, bitki tam çiçek açtığında yapraklar toplanır.
  • Yapraklarda katranlı maddeler, C vitamini, saponinler, flavonoidler içerir.
  • Yapraklar antibiyotik hassalı maddelerce de zengindir.
  • Bilimsel tıpta da yapraklar, demleme ve pişirme şeklinde böbrek ve karaciğer hastalıklarında idrar söktürücü, safra atıcı madde olarak yararlanılır.
  • Halk tıbbında ise verem hastalığının iyileştirilmesinde değerlendirilir.
  • Huşun kabuk ve dallarından kuru damıtma yöntemiyle katran elde edilir.
    • Bu katran cilt hastalıklarında antiseptik ve dericilikte sepileyici olarak kullanılır.
  • Kömürü tıbbi kömür (Carbo medicinalis) yapımında kullanılır.

Huş Ağacı Endüstriyel Kullanımı

  • Huşun kabuğu ince ve sugeçirmez olduğundan Kuzey Amerika yerlilerince çatı, kano ve ayakkabı yapımında değerlendirilir.
  • Huş ağacı özsuyu çok bol ve tatlıdır. Şeker ve alkollü içeceklerin yapımında da değer taşır.
    • Huş özsuyu ile “Huş birası” adlı içki elde edilir.
  • Taneli bitki sayılan huşun kabuğu köselecilikte doğrudan kullanılır. Deri tabaklamakta katranı kullanıldığında Rus köselesine hoş bir koku verir; köseleyi böceklerden korur.
  • Odunu gayet iyi tornaya gelir. Doğramacılıkta, sandık, fıçı, makara yapımında kullanılır.
    • Uçak pervanesi yapımında kullanılır.
    • Takunya, fıçı çemberi için de huş odunu değerlendirilir.
    • İskandinav ülkelerinde çok kâğıt hamuru elde edilmesi huş ağaçları sayesinde olmaktadır.
  • Mobilyacılıkta, kaplamacılıkta, oymacılıkta, kontrplak, alet sapları yapımında da huştan yaygın olarak yararlanılmaktadır.
  • Canlı bir alevle sabit şekilde yandığından değerli bir fırın odunu olan huş ağaçları bazı ülkelerde 10- 12 yılda bir kesim yapılarak sağlanır.
  • Kuzey Amerika’da kara huştan kağıt ve hafif kayık (kano) yapılmaktadır.

Huş Ağacı Peyzaji Kullanımı

  • Çabuk büyüyen, soğuğa dayanıklı, hastalık ve böcek salgınlarından kolayca etkilenmeyen, zarar görmeyen huş, ağaçlandırmalarda ve toprak kaymalarını önlemede de yaygın olarak kullanılmaktadır.
  • Yaprakları, gövdesi güzel görünüşlü olduğundan cadde ve sokaklarda, parklarda süs, bezek ağacı (dekoratif) gibi yetiştirilmektedir.
GÖZAT  Dünya'nın En Yalnız Ağacı Ténéré Ağacı'nın Hüzünlü Hikayesi

Sık Sorulan Sorular

Oy Verebilirsiniz.
[Toplam Oy: 2 Ortalama: 4.5]
Serkan Sezer
Doğaya meydan okumaması gerektiğini bilen, ona adapte olmak isteyen, bushcraft felsefesini hayatının merkezine oturtmuş bilinmeyen bir denklemin parçası. Şehir hayatında tıp doktoru, video içeriği üreticisi ve internet sitesi geliştiricisi olarak hayatına devam etmekte.